Ətraf mühitin təmizliyi

Təmizlik, tək tərəfli tədbirlərlə əldə edilən bir hal deyil. Böyük alimlər təmizliyi aşağıdakı mövzularla tədqiq etmişdir:

1 – Fərdi (bədən-paltar-qida) təmizlik

2 – Ev (mətbəx-hamam-ayaqyolu) təmizliyi

3 – Ətraf mühit (tullantıların uyğun şəkildə uzaqlaşdırılması) təmizliyi

4 – Kifayət qədər təmiz suyun təmin edilməsi.

Fərdi təmizlik deyiləndə bədən təmizliyi nəzərdə tutulur. Buradan da cilt, əl, ağız, burun, göz təmizliyi, saç, dırnaq, qoltuqaltı, üz, diş və ayaq baxımı nəzərdə tutulur. Dünya Səhiyyə Təşkilatının bədən təmizliyi, əl təmizliyi, ağız və diş baxımının əhəmiyyəti və mühafizəsi yollarına aid materiallar mövcuddur. Ancaq Dünya Səhiyyə Təşkilatının dırnaqların yoluxucu xəstəliklərdəki təsirinə, tüklərin təmizliyinə və yoluxucu xəstəliklərdəki roluna aid ciddi nəşrləri yoxdur. Peyğəmbərimiz (sas); dırnaq, saç, saqqal, bığ baxımına, qoltuqaltı tüklər və ədəb yerlərinin təmizliyinə əhəmiyyət vermişdir.

Fərdi təmizliyə baxmayaraq insan ətrafdan xəstəlik qapa bilər. İnsan nə qədər təmiz olursa olsun, ətraf mühiti təmiz olmasa, heç bir şeyə toxunmasa belə hava, külək, böcəklər və digər daşıyıcılar üzündən xəstələnə bilər.

Ətraf mühitin təmizliyini bu başlıqlar altında toplaya bilərik:

1 – Paltarın təmizliyi

2 – Qidanın təmizliyi (yaxın ətraf mühit)

3 – Ev təmizliyi

4 – Küçə, həyət, məhəllə, şəhərin təmizliyi (uzaq ətraf mühit)

5 – Kifayət qədər su təmini

 

1. Paltar Təmizliyi

Geyim əşyalarının seçilməsi və baxımı infeksiya yönündən əhəmiyyət kəsb edir. Orta Əsrlərdə Avropada yaşayanlar isti saxlayan, ancaq təmizlənməsi çətin olan yun geyimlər geyinərdilər. O çağlarda insanlar çox yuyunmazdı, geyimləri kirlənər, qoxar, bitlənər və birələnərdi. Qoxunu yox etmək üçün də otlardan hazırlanan gözəl qoxu istifadə edərlərdi. Ancaq 18-ci əsrdə pambıq ticarətinin başlaması ilə Avropalılar, ilk dəfə ucuz, yüngül və asanca yuyula bilən alt paltarları ilə tanış oldular. Yuxarı təbəqələrdə fərdi təmizlik yenidən əhəmiyyət qazandı. 19-cu əsrdə fərdi təmizlik yaxşı yaşamağın bir şərti sayılmağa başlandı. Vücud təmizliyi və geyim əşyalarının daha tez-tez dəyişdirilməsi, yuyulması nəticəsində, bit və birələrlə birlikdə vəba və yatalaq xəstəlikləri də yox oldu.

Müsəlmanlarda isə, namaz qılmağın ən vacib şərtlərindən biri də paltar təmizliyidir. İdrar bulaşmış bir paltar ilə namaz qılına bilməzdi. Yəni Müsəlmanlar gündə beş dəfə paltarlarının təmizliyinə nəzarət etmək məcburiyyətindədirlər. Təmiz geyinmə mövzusunda Peyğəmbərimizin (sas) bu sözü, Onun təmizliyə verdiyi əhəmiyyəti açıq göstərməkdədir: “Ağ paltar geyinin. Çünki ağ paltar daha gözəl və təmizlik baxımından daha əlverişlidir. Ölülərinizi də bununla kəfənləyin.” Ağ və açıq rəngli paltarlar üzərlərindəki kiri göstərdiyinə görə onların təmizliyinə qayğı göstərilir. Avropada 19-cu əsrdə təmiz geyimin dəyəri yeni-yeni başa düşülərkən, Müsəlmanlığı həqiqi mənada yaşayan insanlar 7-ci əsrdən bəri paltar təmizliyinə diqqət edirdilər.

 

2. Qida Təmizliyi

Bir çox mikrob və parazit içdiyimiz su və yediyimiz yeməklərə qarışırlar. Bunun üçün anaların və xüsusilə qida sektorunda işləyən insanlar yeməkləri mühafizə etmə xüsusunda xüsusi bir etina göstərməlidirlər. Qida zəhərlənməsinə səbəb olan bakteriyaların başlıca qaynağı insandır.

İnsanların boğaz, burun, əl, dəri, bağırsaq və gübrəsi bakteriyalarla doludur. İstehlak edilən digər bir qida qaynağı da heyvani məhsullardır. İstehlak edilən heyvani məhsullar bəzən bakteriyanın yatağı ola bilir. Pişik, köpək və bənzər digər ev heyvanları da bakteriya yaymaqda çox təsirli ola bilərlər. Ev heyvanları gəzdikləri yerlərdən bakteriyaları evə gətirir. Milçək, böcək, həşərat və siçanlar mikrob daşıyıcıdırlar. Mətbəx şəraitindəki zibillər mikrobların əmələ gəldiyi yerdir. Vaxtında atılmayan zibil, böcək, milçək və siçanlar vasitəsilə yeməklərə bakteriya qarışdıra bilər.

Qidalara bakteriya yoluxmasının qarşısını almaq üçün bunlara diqqət etmək lazımdır:

- Əllərin yuyulması

- Burun təmizliyi

- Dırnaqların kəsilməsi

- Ayaqyolundan sonra əllərin yaxşıca yuyulması

- Yemək və su qablarının üstünü örtmək

İnsan tüpürcək və asqırıqdan yeməkləri mühafizə etməlidir. 1 qram tüpürcəkdə 100 milyon, 1 qram burun ifrazında 10 milyon bakteriya mövcuddur. İnsanların 30-50%-nin burnunda yeməkləri zəhərləyən stafilokokkus aureus bakteriyasını daşıdıqları bilinir. Bu nisbət xəstəxanada işləyən personalda 65-80%-ə çatır. Normalda ağız, burun və nəfəs yollarında olan bakteriyalar, nəfəs alma əsnasında havaya dağılır. Normal danışıqda bu dağılış azalır. Öskürmə, aqsırma və yüksək səslə danışma əsnasında havaya verilən bakteriya artır. Qüvvətli bir öskürmədə ağızdan 5.000 damcı çıxdığı təxmin edilir. Asqırıqda isə bu damcıların sayı 1 milyondan daha çoxdur. Bu damcılar havada bir neçə saat asılı qala bilir. Yemək aparan bir nəfər danışır, öskürür və ya asqırırsa, ağzındakı bakteriyaları apardığı yeməyə bulaşdırır.

Evdə öskürən bir nəfər varsa, açıq qablara mikrob bulaşdırır. Bundan başqa ev heyvanları ilə milçək, böcək və gəmiricilərdən bakteriya yoluxmasının qarşısını almaq üçün yemək və su qabları örtülü olmalıdır. İnsan yalnız binalarda yaşamır. İnsanların əksəriyyəti yüz illərdir ki, tək mərtəbəli evlərdə və çadırlarda yaşamışdır və yenə də yaşamaqdadır. Beləliklə, ev heyvanları davamlı milçək və gəmiricilərlə birlikdə yaşayır. Yemək qablarını örtülü saxlanılması bu zərərlilərdən xəstəlik yoluxmasının qarşısını alar. Dövrümüzdə ev və binalarda yayğın olan istilik sistemi böcəkləri də üstü açıq qalmış yeməklərimizə kifayət qədər ortaq olurlar. Və bəzi xəstəlikləri yoluxdurmaqda təsirli olurlar. Bunun qarşısını almaq üçün zibili vaxtında mətbəxdən uzaqlaşdırmaq və ev heyvanlarından qorumaq lazımdır.

Əlləri yumaq, burun təmizliyi, dırnaqların kəsilməsi və ayaqyolundan sonra əllərin su ilə yuyulması ilə əlaqəli Peyğəmbərimizin (sas) əmr və tövsiyələri bədən təmizliyində qoruyucu həkimlikdir. Burada qidaların bakteriyalardan qorunması ilə əlaqəli digər hədisləri də xatırlayaq: “Qabların üstünü örtün. Nasosların ağzını bağlayın. Çünki ildə bir gecə var ki, o gecədə vəba enər. Qapağı olmayan hər bir qabın yaxud üzərində bağı olmayan heç bir qabın yanından keçməz ki, içinə bu vəbadan bir şey enməsin.” Vəbanın birələrlə yoluxmasına qarşı vəba zökəmə səbəb olubsa, o insan vəbanı öskürmə və nəfəs alma ilə də yoluxdura bilər. Vəbanın sürətlə yayılması da elə bu formada olur. Qədimdə vəba zökəmə səbəb olanda həmin insan mütləq ölürdü. Avropalı bir təbib Latın dilində yazdığı bir məktubda, vəba epidemiyasında bir gecədə dörd min insanın öldüyünü bildirmişdi. Yəni vəba bir yerə daxil olanda, çox qısa bir müddətdə yayılıb dərhal bir çox insanın ölümünə səbəb ola bilirdi. Hədisdə bildirilən qabların ağızlarının örtülməsidir. Yalnız vəba mikrobu deyil, digər mikroblar da hava yolu ilə açıq qaba düşə bilər. Peyğəmbərimizə açıq bir qabda süd gətirmişdilər, o da “Üstünü örtsəydiniz olmazdımı? Bir taxta parçası ilə də olsa üstünü örtməliydiniz.” buyurmuşdur. Yolda üstü açıq bir qabda yemək aparanda, aparan insanın öskürüyü və ya hava yolu ilə mikrob düşə bilər.

 

3. Ev Təmizliyi

Geniş və təmiz evlər epidemiya xəstəliklərinin yoluxmasını azaldır. Evlərdə mətbəxlərin təmiz saxlanılması, zibillərin yığılmaması vacibdir. Çünki zibil bakteriyaların törəməsi üçün ideal bir şərait əmələ gətirir. Bundan başqa böcəkləri də dəvət edər. Məskənlərin istər sahə, istərsə də otaq sayısı etibarilə kifayət qədər olmalıdır. Peyğəmbərin (sas) ev planını nümunə götürən Müsəlman memarlar, evin həyətini binanın tamamlayıcısı kimi görüb həyəti evin çölə açılmış ünsürü kimi qəbul etmişlər.

Mövzu ilə əlaqəli hədislər:

“Geniş ev, dürüst qonşu və rahat bir minik Müsəlman insanın səadətindəndir.”

“Məskənlərin ən yaxşısı geniş olandır.”

“Evin pis olması, darlığı səbəbilə yaşayanlara kifayət etməməsi və pis qonşuların olmasıdır.”

“Ətrafınızı və evlərinizi təmiz saxlayın. Yəhudilərə bənzəməyin. Çünki onlar süpürdüklərini evlərinə yığırlar.”

“Evdə zir-zibil, süpürülmüş şeylər olduğu zaman o evdən bərəkət götürülər.”

“Kirli bezləri evlərinizdən çölə çıxardın. Süpürülmüş şeyləri evinizdə saxlamayın. Çünki süpürülmüş şeylər zərərli şeylərin yuvasıdır.”

Hz. Ömər (r.a) də: “Peyğəmbər (sas) zibilliklərdə, sallaqxanalarda, hamamlarda, küzlərdə və insanların gəlib keçdiyi yerlərdə namaz qılmağı qadağan etti.” demişdir.

Dar və basırıq evlərdə yuxarı nəfəs infeksiyaları və yoluxucu xəstəliklər çox yayılmışdır. İnsanlar çox yaxın məsafələrdə (70 sm-dən aşağı) gündəlik həyatlarını sürərkən damcılar yolu ilə xəstəlik ailə fərdləri arasında tez yayılar. Ona görə ev geniş, təmiz və zibilin saxlanılmadığı yer olmalıdır.

Qurani Kərimdə Kəbənin təmizliyinə diqqət çəkilməsi çox önəmlidir. Kəbə xüsusilə Həcc vaxtında çox basırıq olmaqdadır. Epidemiya xəstəliklər, belə şəraitdə tez yayılır. Quranın mesajı hərtərəfli olduğuna görə insanın yaşadığı hər məkanın təmiz saxlanılmasını əmr edir. O halda insanların birlikdə istifadə etdikləri məkanların təmiz olmasına Quranın bir əmri kimi diqqət etmək lazımdır. Bu eyni zamanda, gigiyenanın da gərəyidir. Tarixdən bu günə məscidlərimizin çox təmiz saxlanıldığı bizə məlumdur.

 

4. Ətraf Mühit Təmizliyi

Peyğəmbərimiz (sas) ətraf mühit təmizliyinə lazımi əhəmiyyəti vermiş, Müsəlmanlar da hər zaman bu əmr və nəsihətlərə tabe olmağa çalışmışlar. Ətraf mühiti və su qaynaqlarını kirlətməmə haqqındakı hədisi şərifləri bir daha xatırlayaq:

“Sizdən kimsə su içinə idrar etməsin. Bəlkə o sudan sonra dəstəmaz almaq və ya qüsl etmək icab edər. Yenə sizdən kimsə cünub olduğu zaman durğun suyun içinə girərək yuyunmasın. O sudan bir qab ilə alaraq yuyunsun.”

“İşlək yol üzərində oturmayın, yatıb qalxmayın. Yol üzərində dəstəmaz pozmayın.”

Peyğəmbərimiz (sas), “Zinhar lənətə uğrayanlardan olmayın,” buyurdu, sahabələr, “Bunlar kimlərdir?” deyə soruşdular. Peyğəmbərimiz də, “Hər kəsin gəlib keçdiyi yollara, kölgəliklərə, su kənarlarına və ağacların altına dəstəmaz pozub kirlədənlərdir.” deyə cavab verdi.

5. Kifayət Miqdarda Təmiz Su Təmin Edilməsi

Dünya Səhiyyə Təşkilatı təmiz və yetərli suya çatma haqqını əsas insan haqqı qəbul etmişdir: “Bütün insanların sosial və iqtisadi vəziyyəti nə olursa olsun, təməl ehtiyaclarını qarşılayacaq təmiz və yetərli miqdarda içməli su əldə etməyə haqqı vardır.” (Birləşmiş Millətlər Konfransı, 1977)

Peyğəmbərimizin (sas) bu konfransdan 1340 il əvvəl təmiz içməli suyun təmin edilməsini təşviq edən sözlərinə baxaq: “Yeddi şeyin əcri və savabı insana ölümündən sonra çatar, dəftəri bağlanmaz, savab yazılmağa davam edər: Elm öyrətmək, su gətirmək, quyu qazdırmaq, kitab vəqf etmək, ölümündən sonra arxasından dua edəcək xeyirli uşaq yetişdirmək...” Peyğəmbərimiz insanlara təmiz su təmin etməyin yalnız dünyada deyil, axirətdə də böyük faydalar verəcəyini açıq bir şəkildə ifadə etmişdir. Eləcə də, bu buyruqlarla yetişən Müsəlmanlar, getdikləri hər yerdə su kanalları çəkmişlər. Memar Sinanın tikdiyi su yolları və çeşmələr buna gözəl nümunədir.

Peyğəmbərimizin gətirdiyi qaydalar tətbiq edilsəydi, tarixdəki epidemiyaların heç biri olmazdı. Belə ki, Dünya Səhiyyə Təşkilatı da təmizlik qaydalarının tətbiq edilməsi ilə eyni nəticəyə nail olacaqlarını iddia edirlər. Halbuki İslamiyyətin gətirdiyi qaydalar, təmiz bir həyatı mümkün edirdi. İslamiyyət, insanların həyat formasını şəkilləndirən bir din olaraq enmişdir. Mədəniyyətin girə bilmədiyi, girsə belə təsirli ola bilmədiyi ücra guşələrdə yaşayan insanların fərdi təmizlik və ətraf mühit təmizliyi mövzusunda kifayət qədər bilikləri yoxdur. Bütün insanların tərtəmiz bir şəraitdə yaşama haqqı vardır. İslamiyyədən əvvəl dövrlərdə də insanlara bu gözəllikləri digər peyğəmbərlər hədiyyə etmişdi.

 

- Sızıntı-

3642 dəfə oxundu







Bizim hər birimiz elmi dərəcəmizdən, biliyimizdən, təhsil səviyyəmizdən asılı olmayaraq, bütün nailiyyətlərimizə görə məktəbə, müəllimə borcluyuq.

Heydər Əliyev

Səs ver

Saytımızda daha çox necə yazılar görmək istərdiniz?